تاریخ ارسال:د, 1395/07/12 - 18:49 شناسه: 590

مطالبی در باب زبان

نویسنده/ سخنران: 
گناه زبان
حفظ اعمال صالحه است که هر که زبان نگه ندارد و سخن بسیار گوید ، به ناچار در غیبت مردمان افتد و سخن بیهوده و غیبت ، خود صاعقه اى است هلاک کننده که گفته اند : مَثَل غیبت کننده ، چون کسى است که با منجنیقى حسنات خویش را به شرق و غرب دراندازد...

مطالبی در باب زبان

کلامى از غزالى

« غزالى » در کتاب « احیاء علوم الدین » ضمن جمله پرمعنایى درباره زبان مى گوید :

فَاِنَّهُ صَغِیْرٌ جِرْمُهُ وَعَظْیِمٌ طاعَتُهُ وَحَرَمُهُ .« زبان عضویست که وزنش اندک و کم ولى عبادت و گناهش بسیار بزرگ است » .

زبان با یک تهمت نابجا ، یا یک دروغ ، قدرت دارد آبروى پنجاه ساله انسان بى گناهى را بریزد ، یا مال و جان بى تقصیرى را بر باد دهد .

تمام جنایاتى که در طول برپا بودن سازمان امنیت طاغوت آمریکایى در ایران، بر آبرو و جان و مال مردم رفت ، محصول زبان مزدوران ساواک کثیف بود ، آرى! این است جرم عظیم و گناه بزرگ زبان .

و زبان مى تواند با گفتار الهى بین دو نفر را اصلاح نموده ، آبروى مسلمانى را حفظ کند ، و مال و عرض مؤمنى را از خطر برهاند آرى ! این است طاعت بزرگ او .

در حالى که هر یک از اعضاى انسان مى تواند وسیله اى براى شیطان و شیطان ها باشد ; ولى بزرگان دین درباره « زبان » فرموده اند :

وَاِنَّهُ اَعْظَمُ آلَةِ الشَّیْطانِ فى اسْتِفْواءِ الاْنْسانِ .« زبان بزرگترین وسیله براى شیطان در گمراهى انسان است » .

آرى ! این مکتب انسان شناس اسلام است که منافع و زیان هاى زبان را به طور مفصل و مشروح بیان مى کند و ایمان به خدا و قیامت را ضامن آراسته شدن زبان به حسنات ، و پاک ماندنش از سیئات قرار مى دهد .

سرعت گیر تقوا

مؤمن در اسلام با کمربند تقوى و خوف از خدا و ایمان به روز جزا ، زبانش را از آلودگى حفظ کرده و سعى مى کند ، این عضو حساس به طور دائم در راه خدا قرار گرفته ، و جز اجراى مسائل ایمانى و گفتار خدایى و کلام نیکو با مردم برنامه اى نداشته باشد .

در کتاب پر قیمت « منهاج العابدین » در باب زبان چنین مى خوانیم :

« بر تو باد اى برادر که زبان نگه دارى و در ضبط و قیدآورى، که او سرکش ترین عضویست از اعضاء و طغیان و فساد و عدوان او بیشتر است »(منهاج العابدین : 61 ).

دو نکته

نکته اول:

از « سفیان بن عبد الله » روایت است که گفت به رسول خدا (صلى الله علیه وآله) گفتم :

ما اَخْوَفُ ما تَخافُهُ عَلَىَّ فَقالَ هذا وَاَخَذَ بِلِسانِ نَفْسِهِ (شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید : 10/27 ).

« اى رسول خدا ! از چه چیز بر من بیشتر مى ترسى؟ فرمود : این و زبان خود با دست گرفت » .

نکته دوم:

و از « یونس بن عبید » نقل کردند که گفت : نفس خود را این گونه یافتم که رنج روزه را در گرماى سخت مى توانست کشید ; اما ترک کلمه اى که به کار نمى آید نمى توانست کرد .

آثار حفظ زبان

اثر اول :

آنچه « ابوسعید خُدْرى » روایت کرده است که : چون بنى آدم بامداد برخیزد ، تمام اعضاى او به نزد زبان او بگریند و گویند به خدا تو را سوگند مى دهم که راست باشى که اگر تو راست باشى ما همه راست شویم و اگر تو کژ روى ما کژ شویم ، و معناى این نشانه آن است که نطق زبان در اعضاى آدمى اثر مى کند ، چه به توفیق و چه به خذلان ، و مؤکد این معنى حکایت « مالک بن دینار » است که گفت : چون در دل خود قساوتى و در تن سستى و در روزى حرمان بینى بدان که سخن بیهوده گفته باشى .

اثر دوم :

آنکه حفظ وقت خویش کنى ، که بیشترین سخنى که آدمى بر زبان آورد ، به غیر ذکر خداى تعالى ، لغو باشد و وقت بدان ضایع گردد .

« حسان بن ابى سنان » به غرفه اى گذشت که نوساخته بودند ، پرسید که چند روز است که این بنا نهاده اند؟ پس روى به نفس خود کرد و گفت : اى نفس مغرور ! تو را به این چکار ، چرا سئوال بى معنا مى کنى؟ و نفس را با یک سال روزه گرفتن عقوبت کرد .

داستان:

مى گویند : فقیه بزرگ ، حضرت آیت الله العظمى بروجردى یک روز در هنگام بحث در یک مسئله فقهى درباره یکى از شاگردان خود عصبانى شد و سخن تندى به او گفت ، پس از درس او را خواست و سخت از او دلجویى کرد ، آنگاه با خداى خود پیمان بست که یک سال تمام روزه بگیرد تا با جریمه شدن نفس با یک سال روزه ، از چنان عملى براى همیشه مصون بماند .

اثر سوم :

حفظ اعمال صالحه است که هر که زبان نگه ندارد و سخن بسیار گوید ، به ناچار در غیبت مردمان افتد و سخن بیهوده و غیبت ، خود صاعقه اى است هلاک کننده که گفته اند : مَثَل غیبت کننده ، چون کسى است که با منجنیقى حسنات خویش را به شرق و غرب دراندازد ، و دیگر از حسنات تهى و خالى گردد .

نقل مى کنند که به یکى از عرفا گفتند : فلان کس غیبت تو را کرد . آن عارف طبقى رطب نزد او فرستاد و گفت : شنیدم که تو حسنات خود را به هدیه نزد من فرستادى ، خواستم که آن را تلافى کرده باشم .

اثر چهارم :

ترک سخن که ترک آن سلامت از آفت هاى دنیا است ، و به تعبیر دیگر حفظ کردن زبان از گفتارى که خدایى نیست و ضربه از پى دارد .

بزرگان مى گویند : با زبان سخن مگو تا دندان هایت نشکند .

و دیگرى گفته : سفره زبان را پهن مکن ، تا قدر و قیمتت از دست نرود .

زبانا ز دستت به رنج اندرم          ببرّم سرت تا بزى سرم

اثر پنجم :

ذکر آفات آخرت وعاقبت آن است و در این باب یک نکته بگویم : بدان که آنچه گویى یا سخن حرام باشد یا مباح ، اگر حرام باشد و محظور ، خود عذاب خداى در زیر آن است که طاقت آن ندارى که در حدیث است که : رسول خدا صلوات الله و سلامه علیه فرمود که :

« آن شب که مرا به آسمان بردند ، قومى را دیدم که مردار مى خوردند گفتم : اى جبرئیل ایشان کیستند؟ گفت : کسانى هستند که گوشت مردگان خورند » .

و « معاذ » را گفتند : زبان خود را از حمله به قرآن و طالبان علم بریده دار ، و مردمان را به زبان خود مدر که سگان دوزخ تو را بدرند .

« ابوقلابه » مى گوید :

« در غیبت کردن خرابى دل است از هدى ، تا فرا راه راست نبیند این سخن است که حرام است » .

آثار سخنان مباح

اثر اول :

مشغول کردن کرام الکاتبین به چیزى که در آن فایده و خیرى نباشد . حق مردم عاقل آن است که از ایشان شرم دارد و ایشان را نرنجاند :

( مَا یَلْفِظُ مِن قَوْل إِلاَّ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ ) سوره ق  18 .« هیچ سخنى را به زبان نمى گوید جز اینکه نزد آن [ براى نوشتن و حفظش  ]نگهبانى آماده است » .

اثر دوم:

فرستادن نامه نزد خداى تعالى ، پر از لغو و هرز و بیهوده . پس بنده باید از این حذر کند و از خداى تعالى بترسد .

گفته اند : یکى به دیگرى نگریست ، و سخنى ناسزا گفت ، او را گفت : اى مرد ! نوشته اى به نزد خداى تعالى مى فرستى ، بدان که چه مى نویسى در آن .

اثر سوم:

خواندن آن در روز قیامت نزد خداى عزوجل در برابر مردمان با رنج ، ترس ، برهنگى ، گرسنگى ، تشنگى ، از بهشت منقطع ، از نعمت محبوس .

اثر چهارم :

ملامت و توبیخ بى حد ، که : چرا گفتى ؟ و به چه سبب گفتى ؟ و حجت منقطع شد . گفته اند :

اِیّاکَ وَالْفُضُولَ فَاِنَّ حِسابُهُ یَطُولُ . « سخن اضافه از حق مگو که حساب آن طولانى است » .

آفات خطرناک زبان

کتاب هاى مهم اخلاقى آفات زبان را در بیست مورد شمرده اند ، و در محور هر یک از آفات به شرح و بسط مسئله اقدام کرده اند . در این مقال به ذکر عناوین بیست گانه اکتفاء کرده و تفصیل آن را به مطالعه واگذار مى کنیم :

1ـ سخن گفتن ، در چیزى که سود و منفعت براى شنونده ندارد .

2ـ اضافه و زیادى گفتن در حدى که ، باعث رنج و زحمت دیگران شود .

3ـ باطل گفتن .

4ـ مراء و مجادله کردن .

5ـ پیچیده و مغلق گفتن ، در حدى که مستمع نتواند از گفتار استفاده کند . به تعبیر دیگر : هنرنمایى کردن براى نشان دادن شخصیت علمى خویش .

6ـ فحش و ناسزا و بد گویى .

7ـ بى جا لعنت کردن مردم .

8ـ غنا .

9ـ شوخى .

10ـ مسخره و استهزاء کردن مردم .

11ـ سخن گفتن به صورتى که در مردم ایجاد دشمنى کند .

12ـ فاش کردن اسرار مردم .

13ـ وعده دروغ .

14ـ دروغ .

15ـ غیبت .

16ـ سخن چینى و نمامى .

17ـ دو زبانه بودن .

18ـ تعریف و تمجید و مدح بى جا یا تملق گویى .

19ـ سئوال بى مورد .

20ـ تهمت .

روایاتى در باب زبان

پس از ذکر فهرست موارد بیست گانه فوق اینک به چند روایت توجه کنید :

از امیر مؤمنان (علیه السلام) نقل شده است که فرمود :

« در انسان ده خصلت است که زبان آن را آشکار مى کند :

1 ـ شاهدى است که از درون خبر مى دهد . 2 ـ حاکمى است که به دعواها فیصله مى دهد . 3 ـ ناطقى است که به وسیله آن پاسخ داده مى شود . 4 ـ واسطه اى است که با آن مشکلى برطرف مى شود . 5 ـ توصیف کننده اى است که با آن اشیاء شناخته مى شوند . 6 ـ فرماندهى است که به نیکى فرمان مى دهد . 7 ـ اندرزگویى است که از زشتى بازمى دارد . 8 ـ تسلیت دهنده اى است که غم ها را تسکین مى دهد . 9 ـ حاضرى است که به وسیله آن کینه ها برطرف مى شود . 10 ـ دلربایى است که گوش ها به وسیله آن لذت مى برد »

کافى : 8/20 ، خطبة لأمیرالمؤمنین (علیه السلام) ، حدیث 4 ; تحف العقول : 92 ; بحار الانوار : 74/282 ، باب 14 حدیث 1 .

زبان و ایمان

قال رسول الله (صلى الله علیه وآله) :لا یَسْتِقیْمُ اِیْمانُ عَبْد حتّى یَسْتَقِیْمَ قَلْبُهُ وَلا یَسْتَقِیْمُ قَلْبُهُ حَتّى یَسْتَقِیْمَ لِسانُهُ

« ایمان هیچ بنده اى درست نشود تا آنکه دلش درست شود ، و دلش درست نشود تا آنکه زبانش درست شود » .

 مستدرک الوسائل : 9/31 ، باب 103 ، حدیث 10121 ـ 13 ; بحار الانوار : 68/299 ، باب 78 ، حدیث 71 .

حق زبان

قال السجاد (علیه السلام) :حَقُّ اللِّسانِ اِکْرامُهُ عَنِ الْخَنا وَتَعْویدُهُ الْخَیْرَ وَتَرْکُ الْفُضُولِ الَّتى لا فائدَةً لَها وَالْبِرُّ بالنّاسِ وَحُسْنُ الْقَوْلِ فِیهِمْ

« حق زبان ، منزّه داشتتن آن از زشتگویى و عادت دادنش به خوبى و هر فروگذاشتن زیاده گویى هاى بیهوده و نیکى به مردم و خوب گفتن درباره آنان است » .

من لا یحضره الفقیه : 2/618  باب الحقوق ، حدیث 3214 ; بحار الانوار : 68/286 ، باب 78 ، حدیث 41 .

حبس زبان

قال على (علیه السلام) :اِحْبِسْ لِسانَکَ قَبْلَ اَن یُطیلَ حَبْسَکَ وَیُردى نَفْسَکَ ، فَلا شَىْءَ اَوْلى بِطُولِ سِجْن مِنْ لِسان یَعْدِلُ عَنِ الصَّوابِ وَیَتَسَرَّعُ اِلىَ الْجَوابِ

« پیش از آن که زبانت تو را به زندان طولانى و هلاکت درافکند ، او را زندانى کن ; زیرا هیچ چیز به اندزه زبانى که از جاده صواب منحرف مى شود و به جواب دادن مى شتابد ، سزاوار زندان طولانى نیست » .

غرر الحکم : 2437 ، حدیث 4180 .

کلمات کلیدی: 
Fill in the blank.